ვისაც ჩვენის ლიტერატურის მოძრაობისთვის ამ ათი წლის განმავლობაში თვალი უდევნებია, უთუოდ შენიშ- ნავდა მასში ერთ სასიამოვნო მოვლენას ქართულმა ლიტერა- ტურამ უფრო ჩქარი ნაბიჯით იწყო წინ მსვლელობა და მიი- ღო ნამდვილი ლიტერატურის ფერი და ხასიათი: ამ ათ წე- ლიწადში გამოვიდა ზედი-ზედ წაწყობილი მრავალი შესანიშნავი პოეტური და ბელლეტრისტური ნაწარმოები, ტომებად დაყოფილი, და დაარსდა რამოდენიმე ლიტერა- ტურული ჟურნალ-გაზეთი (თვიური სალიტერატურო ჟურ- ნალი „მოამბე“ , საკვირაო, სალიტერატურო გაზეთი „კვალი“ და სამეურნეო გაზეთი „მეურნე“) სასიამოვნოთ და ღირს- სახსოვრათ დღევადნელი ქართველის ცხოვრებიდგან უნდა დარჩეს ეს შემთხევა, მით უფრო, რომ ეს დრო არის ნამდვი- ლი ერის სათავე გონებრივი მოძრაობისა, რომელსაც ეწო- დება „ლიტერატურა“ კიდევ მით არის სასიამოვნო ეს შემ- თხვევა ჩვენს ცხოვრებაში, რომ მან ახლავე იქონია სასურ- ველი გავლენა საზოგადოდ ქართველობაზე, ნამეტურ ქარ- თველ მოზარდ თაობაზედ, ანუ მოსწავლე ახალგაზრდობა- ზედ. მოსწავლე ახალგზარდობა დიდის სიამოვნებით მიეგე- ბა ამ შემთხვევას და მწყურვალეთ დაეწაფა მშობლიურ სწავლა- მოძღვრებას. მაშ გაიჩინეს სამშობლო მწერლები და პოე- ტები და გატაცებით დაიწყეს მათი კითხვა. ახალგაზრდობის ამ გვარმა ლტოლვილებამ სამშოვლო მწერლებისადმი (რო- მელსაც აქვს მიზნად ნათლათ და დაუმხატოს თავის ერს სა- ქართველოს ძველი დიდება და ნაციონალურ სიამაყე, რომ მით გამოაფხიზლოს სიტორიული უიმედობით გულ- გატეხილი ქართველობა და ააშოროს ამით გადაგვარება,) უნაყოფოთ არ ჩაიარა ამათთვის. ამან აალაპარაკა ერთ- ხმად მოზარდი თაობა თავის ნაციონალურ ღირსებაზე და გაუძღვა მას ენის შესწავლის და სამშობლოს კეთილ- მდგომარეობისათვის შრომის და მეცნიერების სურვილი.

დღეს ჩვენი მოსწავლე ახალგაზრდობა დიდი ინტერესით კითხულობს ქართულ ჟურნალ-გაზეთებს. მან შეიგნო, რომ ამდენ ხანს ის სრულიად მოკლებული, დაშორებუ- ლი იყო სამშობლო ნიადაგზედ აღზრდა-განვითარებას, და ამიტომ წიგნების კითხვასთან დაებადა ენის საფუძვლი- ანად შესწავლის სურვილი. ამ მოზარდ თაობამ განიზ- რახა ქართული ხელნაწერი ჟურნალის დაარსება, რის საშვალებითაც შეიძლება ურთიერთობისადმი გულნადების, აზრების გაზიარება და შემუშავება, რომ ამ ნაირათ საერთო მეცადინეობით განვითარდენ დედა-ენაზედ. სიამოვნებით ვე- გებები ამ სასიამოვნო სურვილს და ვუცხადებ თანაგრძნო- ბას ჩვენი ჟურნალის თანამშრომლებს და მზადა ვარ შე- ძლების-და-გვარათ ვემსახურო ამ ჩვენს კეთილაზროვან საქ- მეს.

ენა იგივეა ერისათვის, რაც ყოველ ბავშვისთვის ძუძუ; ენა ერს ზრდის ზნეობრივად და გონებრივად; ამიტომ, უყვარს სამშობლო და აზრათ აქვს თავისი მშობე- ბელი ერის წარმატება, ის უპირველეს მოვალეობათ უნდა სთვლი- დეს დედა-ენის შესწავლას. აქედამ ცხადია, რომ დედა-ენის შეს- წავლა ყოველი ჭეშმარიტი მამულიშვილისთვის სავალდე- ბულო უნდა იყოს.

სამშობლო ენა ყველა ენაზედ უფრო საჭირო არის ამიტომ არის, რომ მხოლოდ ამ ენაზედ შეიძლება სრულიათ განვითარება გო- ნებრივათ და ზნეობრივათ და ბოლოს ძეშმარიტი აზრების გამოთქმა. მსოფლიიო გენიოსები, რომლებიც ბრწყინავდენ კაცობრიობის თვალში, აღიზარდენ სამშობლო ნიადაგზედ. ამ აზრის და- სამტკიცებლათ საკმაოა, მოვიყვანოთ მაგალითად ჩვენი უკ- ვდავი გენიოსი შოთა რუსთაველი, ნიკოლოზ ბა- რათაშვილი, აკაკი წერეთელი - სულყველა ესენი დედა-ენის ღრმად მცოდნეებია. არნაკლებ თვალსაჩი- ნო მაგალითს წარმოადგენს რუსების კრიტიკოსი ბელინ- სკი, რომელზედ უკეთ, როგორც საყურადღებო პირები ამ- ტკიცებენ, არც მის წინეთ, არც შემდეგ არავის ცოდნია სამშობლო ენა.

ქართველები ღვთით, ბუნებით დიდი ნიჭიერი ხალ- ხია, მაგრამ ძალიან აქვეითებს მათ ის, რომ სამშობლო ნია- დაგზედ აღზრდა-განათლებას მოკლებული არიან. ადამია- ნი, ამ უფლებას მოკლებული, კარგავს სულის სიმტკიცეს, ბუნების სიძლიერეს; მისი გონება ილახება, უძლურდება, სხვა, მისთვის გაუგებარ ენაზედ სიტყვების ზეპირობით; მაგ: მთელ თავის აძლევს ნიჭიერი, სიცოცხლით სავსე ქართველი ყმაწვილი უმცროს კლასში, რომ გაიზეპიროს მისთვის გაუგებარ ენაზე გაკვეთილი; ის ასრულებს მას წავლებლის ყოველგვარ მოთხოვნილებას და აღწევს უფროს კლასებს, მაგრამ დაღალულს. გონება გალახულს აღარ შეუძლია უფროსი კლასების მოთხოვნილებების ასრუ- ლება: ან სიკვდილამდის ებრძვის ის თავის მდგომა- რეობას, ან იძულებულია თავი დაანებოს სწავლას და წყალწაღებულივით დარჩეს ცხოვრებაში. სიტყვას „წყალ- წაღებულივით“ მიტომ ვხმარობ, რომ ნამდვილ შედარე- ბათ მიმაჩნია ამ გვარი ყმაწვილის წყალწაღებულთან შედარება: მას, ზნეობრივვათ და გონებრივათ გალახულს, აღარ შეუძლია სრულებით ცხოვრებასთან ბრძოლა, კეთილდღეობისადმი სიყვარული სრულიად ეკარგება, ბუნე- ბით ისე უძლურია და ცხოვრებაში იმდენათ სასოწარ- კვეთილი, როგორც წყალწაღებული, რომელსაც თავის შვილის იმედი დაკარგვია. ბევრი ამ გვარი ყმაწვილ- თაგანი თავს აღარ იზოგავს, რომ არ შეუერთდეს ამ წყალწაღებულების გუნდს, და იღუპება ნამეტანი თავგანწირულის, უზომო შრომისგან. მაგ: დიდი ხანი არაა, რაც ერთი სამწუხარო ამბავი მოხდა: ერთი ყმაწვილი ქართველი, რომელიც ამ ჩვენის გიმნაზიაში სწავლობდა, თავგანწირუ- ლი შრომით და მეცადინეობით მივიდა უფროს კლასებამდის. აქ მეტი შრომა მოთხოვა კლასმა; ყმაწვილმაც მეტი თავ- განწირულებით მიდგა გაკვეთილების უაზროთ ზეპი- რობას და ამ ნაირათ დიდი ვაი-ვაგლახებით მიაღწია მერვე კლასს, მაგრამ ამ გვარი მეცადინეობით ყმაწ- ვილს ტვინი სულმთლიანათ გამოულაყდა და საცოდ- ვავი ჭკუიდან შეცდა. ამის მიზეზი, რასაკვირველია, ზემოთ მოყვანილს გარდა სხვაც იყო სახელდობრ: მასწავ- ლებელ, რომელსაც სრულიად დავიწყებია, ან არ სცოდნია ჭეშმარიტი პედაგოგის მოვალეობა. აი რას მოასწავლებს სამშობლო ნიადაგზე აღზრდა-განათლებას მოკლებულობა, რომელსაც (აღზრდა-განათლებას) უნდა ჰქონდეს ნიადაგათ დედა-ენა. დღეს განათლებული ქართვე- ლობის ბევრი ნაწილი აბუჩად იდგებს დედა-ენას და თავი მოსწონს მით, რომ სხვა ენაზედ შეუძლია მსჯელობა. სადღაა აქ ნაციონალური ღირსებისადმი პატივისცემა და სიყვა- რული? განათლებული დედა, რომელიც საქალებო გიმ- ნაზიაში მიუღია სწავლა, ხშირად თავის გარშემო მყოფთ ქართულად ელაპარაკება და თავის შვილებს კი რუსულათ და აგონებს შემდეგ აზრებს: „ჩემმა შვილმა რუსული უნდა იცოდეს, თორემ უმისოდ არ არგიაო, განათლებას ვერ შეიძენსო. რასაკვირველია, ყმაწვილი ამ-გვარ აღზრდა- ში ვერავითარ ზნეობრივ საზრდოს ვერ ჰპოვებს. დე- დამ ძუძუსთან ერთათ ზნეობრივი საზრდო უნდა აძლიოს ბავშვს: მისი გული და გონება უნდა იზრდებოდეს სამშობ- ლოს ნიადაგზე, როგორც ზევითა ნაჩვენები ისეთი აღზრდის გამო ამ საშუალებას, რასაკვირველია, ყმაწვილი მოკლებუ- ლია. ის ამ ნაირათ გადაგვარდება და ამასთან გამო- დის გონებით ჩლუნგი, უგრძნობი, რადგან გრძნობებს აწოვებს ის წრე ბავშვს, სადაც იზრდება მისი ბუნება ათ წლამდე. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

აი ამისათვის ვაარსებთ ჩვენ ამ ჟურნალს, და, იმედია, ეს შემთხვევა მხურვალე თანაგრძნობას გა- მოიწვევს ყველა იმათის მხრით, ვინც კი დარწმუ- ნებულია სამშობლო ენის დიდ მნიშველობაზედ. აწ სიამოვნებით ვეგებები მეც ამ სურვილის აზრის განხორციელებას და გულით მსურს ვემსახურო ამ წმინდა (აზრს) მიზანს, რომელიც ჩვენ ჟურნალს აქვს შრომა და ვარჯიშობა ყოველი საქმის დამაგვირგვინე- ბელია, და ნურც ჩვენ დავიზარებთ შრომას. ჩვენზედ, მოზარდ თაობაზედაა დამოკიდებული ჩვენი არსებო- ბის აღდგება და ნუ დავიშურავთ ნურაფერს ამისთა- ნა საქმის ასასრულებლად.

ი. ს-ღ